LMQR 15

staat de wasmachine soms dagen te draaien

Zo, de drukste periode in Le Mouton Qui Rit is voorbij, ook daardoor had ik de afgelopen weken niet zo veel zin om te bloggen. Dat viel op bij de lezers en daarom tussen door een blogje. Zoiets moet toch in de avond uren of vroege morgen gebeuren, maar als je huis vol zit met gasten gaan die uiteraard voor. Nog een paar weken en dan is het seizoen hier voorbij. Dan kan ik weer wat meer aan dingen die we hier beleven of bezighouden besteden.
Dan komt een periode met betrekkelijk weinig gasten. Na September kun je weer wat klussen oppakken en onderhoud doen. Nee wacht! Dat ik hetzelfde, toch? Oké klussen is wat zwaar aangedikt. Meer het winterklaar maken van Le Mouton: de tuin kortwieken, dingen in de grond steken, Hier of daar een muurtje of plafond schilderen, de buitenkant van het huis eens goed bekijken, de goten nakijken en waar nodig wat reparaties doen. Om tenslotte per 15 oktober ook de SolarFarm weer naar het huis om te zetten. Dan wordt het buiten toch te kil om te gaan zwemmen. Dat is dan zo grosso modo het plan voor de komende maanden.

WorkAWay

De afgelopen maand zijn we fantastisch geholpen door James die het leeuwendeel van de kamers schoonmaken voor zijn rekening nam. Ook nog wat andere klusjes gedaan en over een week gaat ie weer terug naar huis. Handig zo'n WorkAWayer over de vloer te hebben. Nu zijn we het flessenhok aan het leegruimen geweest, een paar duizend flessen zijn in de glasbak verdwenen. Daar was ik ooit van plan een muur mee te bouwen bij de schapies, bleek na enig rekenen toch niet echt haalbaar te zijn. Driehonderd flessen per vierkante meter had je nodig, twee keer zoveel zouden er nog nodig zijn als we ondertussen hadden verzameld. Er werd besloten om dat muurtje maar van de projectlijst af te voeren. De flessen berg hebben we naar de déchetterie gebracht deze week. Bij elkaar toch nog vier Caddy's bordenvol!

Schaapdetector

Nu zijn James en ik bezig met een schaapdetector. Een camera maakt een plaatje van de wei en bekijkt of er witte vlekken ( = schaap) te zien zijn. Erg vlotten wil die beeldherkenning nog niet maar er zijn nog een paar dagen om dat te fiksen. Ondertussen ben ik bezig een soort van wachttoren op het pomphuisje te maken waar die camera dan in kan draaien om het hele veld te bestrijken. Al snuffelend op het net kom je van alles tegen maar niets wat specifiek op dit verhaal slaat. Vast wel! 't zal er zijn, want het net staat bomvol met wat mensen hebben bedacht. Niet dat alles al is uitgevonden, zoiets zei tenminste een directeur van IBM in de 50-er jaren. Mocht het een origineel idee zijn zal het op het net komen zodra we er mee klaar zijn. Dan kan iemand anders er weer diens ding mee doen. Dat zou leuk zijn.
Uiteindelijk moet de schaapdetector  ook kunnen analyseren of een schaap mank loopt ( = hoeven nakijken) zich afzondert ( = ziek of gaat werpen ) of zich op een andere manier vreemd gedraagt. De idee was ontstaan omdat ik nogal vaak het werpen van de schapen niet vanaf het begin kon volgen. Dat hoop k met de detector toch vroeger in de smiezen te krijgen.

Kleien

Vorige week hadden we een familie met precies de zelfde plannen. Door strak te sturen hebben ze ook nog wat mee naar huis kunnen nemen.

kwam er toch weer erg kleurig uit

eerste opdracht is altijd een naambordje maken

de oven is nog heet!

vervolgens een masker maken en dan een doosje

 Zelf pak je dan het kleien ook weer op in de spaarzame uurtjes en moet je toch weer ff inkomen. Volgende week komt er iemand uit de US die hier een maandje wil komen kleien. Een perfecte gelegenheid om weer eens een paar huisjes te gaan maken en wat al lang beloofde sier schalen voor onze vrienden. Eindelijk heb ik namelijk een vast idee wat dat moet gaan worden. Ik verklap nog niets.

Vide Grenier

De eerste zondag in de maand augustus is er altijd een VG in het dorp. Op een enkele uitzondering na ligt er de meest onmogelijke puinzooi. Zo ook een vers iuit de klei getrokken fiets, letterlijk!

Een model jaren 70, lijkt me. Dat ze niet eens de moeite hebben genomen om hem schoon te maken... Erg gevoelig voor de huidige toestand in de wereld ben je ook niet als je een kinderwagen voor 100E in de verkoop zet op een VG zou ik zeggen.

een onafzienbare hoeveelheid meuk

onze club Culture & Art bakt wafels om de kas te spekken

babbeltje  maken

even uitpuffen van mijn schatje

Gezellig, kom je allerlei kennissen tegen op de VG. Lekker ff kletsen en F. kan haar frans weer oefenen. Dat gaat steeds beter, nog een beetje zoeken naar woorden, maar over een jaartje kletst ze mij de oren van de kop af.
Alsof de weergoden ons goedgezind zijn, op die dag is het altijd mooi weer. Deze zondag 30.2 graden gemeten. Niet slecht achter in de zomer. De meteo's zeggen dat het een wat uitgerekte zomer gaan worden. Hopelijk komt dat uit want de lente en begin van de zomer zijn echt waar-de-loos geweest. In juni hadden we de haard nog aan, 'k bedoel maar.

Ondertussen

Het bloggen schoot er even bij in. Lammetjes die aandacht vragen en nieuwe huisjes die gemaakt moeten worden bijvoorbeeld. Even bijpraten dus.

Lammeren 

Van de week zijn er 2 ooi lammeren geboren, de rest van de troep blijft even achter maar dat kan zomaar ineens gebeurd zijn. We, buurvrouw en ik, wachten in spanning af. Altijd leuk om twee van die kleine krengen zo in de wei te zien spurten. Het is zulk ongewoon zacht weer voor de tijd van het jaar dat het nu al lente lijkt. Toch wel mazzel. Een paar jaar geleden moest ik nog met biggen lampen in de weer om de vroeg geboren lammeren een klein beetje warmte te kunnen geven. De meteo jongens zeggen dat de gemiddelde temperaturen voor deze tijd van het jaar te hoog liggen. Mij hoor je niet klagen ;=) Het ziet er niet meer naar uit dat er nog strenge vorst komt. De dagen zijn merkbaar langer geworden en je ziet de troep schapen dan ook steeds vroeger de stal uit de wei weer ingaan. Hobby vee-boeren is erg leuk. Vooral als geboorten en zo zonder al te veel complicaties gaan.

Huisje #23

Dit keer een groot model huisje, met de maximum hoogte die nog in de oven kan. Tenminste als ik er zes in wil hebben. Klaar om te drogen. Wat me wel opvalt is dat het werken met de wat grotere maten iets sneller werkt. Geen gepruts op de vierkante millimeter. Eindelijk kon ook eens een groot centraal raam in een wand gesneden worden. Fannie suggereerde iets met glas er in te smelten. Daar moet het werkstuk dan al redelijk vlak voor liggen anders loopt het glas bij die temperaturen (1100ºC) gewoon van het werkstuk af. Glazuur is ook een soort glas maar dan zitten er stofjes bij die verhinderen dat het van de scherf (pot) afloopt en keurig op de plaats blijft zitten waar het opgebracht is.

Dit keer heb ik de klei iets zachter laten worden (even een nacht in natte lappen gelegd) daarna plakken gemaakt en die in een soort van mallen gelegd die ik had gemaakt van een oude doos.

Daarmee zijn er meteen twee hoeken van het huisje die niet afzonderlijk aan elkaar geplakt hoefden te worden, dat is altijd een stuk steviger. Voor de nacht de zaak met huishoudfolie afgedekt. De volgende morgen kon ik de twee helften meteen monteren. Met deze methode kan er een stuk netter gemonteerd worden. Door een mal te gebruiken is er veel meer controle over de plakken klei. Weer wat geleerd en ontdekt. Deze techniek houden we er dus in. Met keramiek werken is een van de veelzijdigste beroepen / hobby's, roep ik telkens weer. Dit werkje bracht me er toe om, zij het primitief, eens te kijken of er iets met flessen en karton zoiets als een prototype in elkaar te flansen is... ziehier mijn eerste poging.
Oké, een eerste poging. Het is zeker iets dat enige oefening vraagt. Iets dat niet zomaar met een stukje schilderstape in elkaar te prutsen valt. Het geeft een beeld van waar je heen wilt. Fannie geeft af en toe eens wat suggesties zo van, zou je dit niet of dat zo kunnen doen... Daar denk ik dan over na. Zo kom je weer op nieuwe ideeën, eigenlijk uitdagingen, en het moet al raar lopen als er geen elementen van die suggesties in een volgend huisje terecht komen. De tellert staat op 23, nog maar 77 huisjes te gaan.
Eerst maar de laatste twee huisjes voor een volle oven maken, die hoop ik deze week af te krijgen.Tenminste als er verder geen gekke dingen tussen komen. Misschien eens proberen om er twee tegelijk op te zetten. Laat je de een even rusten (drogen) kun je met de volgende verder gaan. Het hoeft weliswaar geen productie proces worden maar over twee maanden is de kunstmarkt er weer en dan moeten er toch wat meer objecten zijn om te laten zien. En, een geheel onverwacht verschijnsel, er is voorraad nodig want de huisjes worden warempel redelijk goed verkocht.
 

Le Mouton

Ondertussen zet het door met de boekingen. De eerste grote wielerploeg heeft zich ook al weer aangediend. Die gaan de wedstrijd rijden over de Trois Ballons, een jaarlijkse gebeurtenis. Daarom heb ik samen met de organisator een mooi arrangement voor ze gemaakt. De race gaat over de Trois Ballons de Voges, met start- en eindpunt Luxeuil les Bains. Dat plaatsje ligt vlak bij ons. Overigens is die tocht, voor iemand die een beetje getraind is in het fietsen, heel goed te doen. Natuurlijk kan je het ook met de auto rijden. Het is een prachtig gebied waar je, als je bij ons logeert, gewoon eens een dag voor moet uittrekken.
De eerste boekingen voor het appartement zijn ook binnen en gasten voor het B&B weten ons ook weer te vinden. Al met al belooft dit weer een druk jaar te worden. Aansporing te meer om de laatste kleine klussen snel af te maken.
De hot tub wordt nu definitief geleverd. Althans de daarvoor benodigde omtrekkende bewegingen zijn door de leverancier gemaakt. Nu nog zien of deze dat waarmaakt. In ieder geval lijken de misverstanden uit de weg geruimd. Als Wim weer komt ergens in de lente dan kunnen we de hot tub in gaan wijden. Dat wordt dikke pret. Goed voor de botjes en om de winter stijfheid te verjagen. Ach een jaar te laat wordt het ding afgeleverd, dus die paar weken geduld kan ik ook nog wel opbrengen. De aannemer Frerik Scheffer even die pijp van de kachel door het dak van de grange heen laten brengen en we zijn in business. Bij de rubberen tegelboer hebben we een aantal vierkante meter rubberen tegels besteld en dat is dan wel de snelste manier om een mooie vloer te leggen. Lekker warm aan de voeten en het mag allemaal nat worden. Maar over de inrichting van de hot tub ruimte later wat meer.

Huisjes en zo

700

Hé de tellert van blogs  staat op nummer 700! Over een klein half jaar zitten we hier alweer 6 jaar. Dat is dan ruim 100 blogjes per jaar. Daarom heb ik aan de blog een tag-cloud toegevoegd, zoekt wat makkelijker. Zie rechts onder.

Keramiek
Op Wim's laatste avond alweer in Le Mouton, zaten we te praten over hoe een huisje tot stand komt en wat daar allemaal bij komt kijken of wat fout kon gaan en gaat. Vanzelfsprekend kwam ook hier de inzet van een Raspi aan bod, of dat iets met het bakproces kon doen, zodat je dit veel preciezer in de hand kon houden, en hoe dat dan te realiseren zou zijn. Volgens Wim een kwestie van een paar relais en een stukkie software.

Al met al werd het een verhaal eigenlijk over wat er zoal bij komt kijken voordat een huisje klaar is voor de verkoop.
"Dat zou je eens moeten opschrijven", zei Wim. "want ik denk niet dat mensen een idee hebben hoeveel daar bij komt kijken aan tijd en kunde". Aldus doende, dan maar.

Ontstaan van een huisje 
Meestal begint het met potlood en papier. Er worden wat schetsen gemaakt van hoe het volgende huisje er uit zou moeten zien. Wat detail tekeningen van aandachtspunten of details die in het nieuwe huisje moeten gaan zitten. Zo'n ontwerp is meestal niet meer dan een leidraad.

basis schetsen

Dan worden plakken klei met de wals in het atelier gemaakt, met zo'n plakkenwals worden die mooi gelijkmatig van dikte.

plakkenwals
foto: roderveld.com

Soms maak ik sjabloons volgens het ontwerp voor de wanden van een huisje en worden die uitgesneden.

plakken klei vlgs sjabloon

Het samenstellen van het casco is een secuur werkje. Dat doe je met slib.

dikke en dunne slib

Als het niet goed aan elkaar wordt gemonteerd - met plaksel (slib) van dezelfde klei - dan ontstaan er tijdens het drogen of bakken scheuren en doet het in mijn ogen afbreuk aan het ontwerp. Daarmee is de basisvorm van een huisje klaar.

basisvorm huisje #21

Wat volgt nadat de klei iets meer uitgedroogd is (leerhard) is het snijden van de gaten die later de ramen, balkons en deuren gaan worden. Voortdurend blijf je afwerken en glad poetsen.  Je brengt versierselen / ornamenten aan en dan is het ruwe werk achter de rug. Het serieuze polijsten, poetsen en boetseren volgt totdat alles glad is en de al té scherpe hoeken weg zijn.  

halverwege #21

Het afwerken van de ramen en andere openingen, aanbrengen van ornamenten, polijsten en poetsen kan meerdere dagen duren. Als je er niet aan werkt verpak je het werkstuk in plastic om uitdrogen te verhinderen, Daarna laat ik het werkstuk verder drogen totdat het "bone dry" is. Als je je kop er niet bij hebt gehouden gebeurd dit:

scheuren!

Wat is er hier gebeurd? Het water verdampt uit de klei waardoor het lege ruimtes achter laat. Door de "kleefkracht" in de klei zit er een behoorlijke rek in, tot wel 10%. Dat krimpen kan niet tot het oneindige doorgaan waarna er scheuren ontstaan. Als de toplaag zoals bij huisje #21 veel "slapper" was dan de onderlaag krijg je ook nog verschillen in de snelheid waarmee de lagen drogen. Hoeveel rek er opgevangen kan worden is weer afhankelijk van de soort klei (samenstelling).

Dat verschijnsel zie je ook in de wei in de zomer. De slappe bovenklei scheurt eerder dan de onderliggende nog natte klei omdat aan de oppervlakte het water sneller verdampt, precies omgekeerd dus, maar wel een soortgelijke situatie.

bron: us.123rf.com

Als de klei weer nat wordt verdwijnen de scheuren weer. Ik vrees echter dat er teveel vocht toegevoegd zou moeten worden om #21 nog te kunnen redden. Had dit voorkomen kunnen worden? Wellicht door #21 exreem langzaam te laten drogen. Was het bij het bakken alsnog fout gegaan? Denk het wel ja. Waarom? In principe heb je hetzelfde probleem bij het bakken als drogen.Tijdens het bakken verdwijnt er namelijk opnieuw water uit de klei. Water dat chemisch gebonden heet te zijn aan de klei deeltjes. Bovendien lagen met verschillende (ruimtelijke) samenstelling verdragen elkaar dan niet goed waardoor er opnieuw dingen fout kunnen gaan.

Bij werkstukken waar veel gewerkt is met plakken en aan elkaar zijn gezet met slappe klei treed dit verschijnsel als je niet oppast ook op.

huisje #20

Dit huisje bestaat alleen maar uit losse elementen. Weer anders dan de meeste van mijn huisjes die uit een dichte vorm bestaan. Die laatsten kunnen veel meer spanning verdragen tijdens drogen en bakken.

spanningen afleiden

Hier is speciale aandacht aan de "lassen" besteed. Als je op de bovenstaande foto klikt zie je dat die lassen tamelijk vloeiend overgaan op de aangrenzende vlakken. Geen scherpe hoeken daar. Wat ervoor zorgt dat spanningen moeiteloos weg kunnen vloeien. Bestudeer je de werken van Gaudi dan zie je dat ogenschijnlijk kwetsbare verbindingen zo gemaakt zijn dat krachten en druk via een "vloeiende" weg door andere bouwdelen afgevoerd kunnen worden. Dat maakt het werk stabiel en treden er nauwelijks vervormingen op. Bij #20 komen natuurlijk geen problemen van grote druk voor. Des te meer trekt alles aan elkaar en moet je meer 'stutten' aanbrengen om dat te neutraliseren dan je misschien zou willen. In de natuur, Gaudi's leidraad voor veel van zijn constructies, zie je ook dat verbindingen vloeiend in elkaar overgaan. Het resultaat van duizenden jaren aanpassen. Wat kapot gaat overleeft simpelweg niet. Scherpe hoeken gaan eerder kapot dan zachte ronde verbindingen.

huisje #20 klaar voor het stoken

In dit geval kun je er vanuit gaan dat delen van de voorgevel van #20 tijdens het bakken ietsjes zullen vervormen. Daarom heb ik de voorgevel een beetje 'voor-vervormd' om het efect te versterken. De uiteindelijke vervorming is een beetje afhankelijk van het bak proces en de plek in de oven. Ook speelt mee, hoe gelijkmatiger het bakken en afkoelen gaat des te kleiner de uiteindelijke vervorming zal zijn.

Klei 
Iets over klei (lutum)
Over landbouw klei zijn bibliotheken volgeschreven. Over klei specifiek geschikt voor keramiek in de westerse wereld veel minder. Dat komt ook omdat keramische klei nu niet direct een massa product als bakstenen is. Veel klei voor pottenbakken of handvormen wordt door keramisten zelf geprepareerd. Klei bestaat uit kleine stukjes verweerd gesteente. Als die deeltjes kleiner zijn dan 2mu of 2 miljoenste meter dan heet het klei te zijn. Ze zien er onder de microscoop uit als heel kleine schilfertjes die door hun eigen elektrische lading aan elkaar kleven. Die lading zorgt er ook voor dat er bepaalde chemische elementen (ionen geheten) aan de schilfertjes kunnen blijven plakken. Die ionen hebben een eigen lading en grootte, waardoor je een onregelmatig ruimtelijk raster krijgt.  

klei deeltjes
bron wikipedia

De verschillende ionen o.a. geven aan de klei bepaalde eigenschappen als bijvoorbeeld kleur en baktemperatuur. Zo ontstaat een chaotisch aan elkaar klevend klontje kleiplaatjes. Tussen de klontjes zelf zit weer water waardoor de rode of grijze prut ontstaat die aan onze schoenen en laarzen blijft plakken.

elementair klei deeltje
bron: ETH zurich

Klei kun je een delfstof noemen, het wordt ergens opgegraven, ontdaan van (organische) verontreinigingen, toegevoegd worden wat andere stofjes en, zeg maar andere kleisoorten. Zo kennen we verschillende soorten klei voor potten draaien, handvormen, beeldhouwen, gieten (WC potten bijv) of technische doeleinden. Er zijn verschillende kleuren klei: wit, grijs, bruin, rood of zwart bakkende klei bijvoorbeeld. Dat komt door de soort mineralen die er in zitten. Roodbakkende klei bevat onder andere veel ijzer. Zelf gebruik ik wit bakkende klei voor de huisjes met een beetje chamotte er in. Dezelfde soort klei maar dan zonder chamotte is heel plastisch en gebruik ik voor het draaien van potten en schalen.

Chamotte
Chamotte is niets anders dan gemalen gebakken klei van bepaalde korrelgrootte. De korrelgrootte van 0.2mm - 2 mm, en de hoeveelheid in de klei maakt dat het werkstuk in meer of mindere mate tegen temperatuurschokken kan. Ook bevordert chamotte de vormvastheid tijdens het bewerken en hoe vormstabiel het werkstuk bij het bakken blijft. Hoe grover de chamotte en hoe meer er in zit des te ruwer voelt de klei aan. Ook des te beter kan de klei dan tegen temperatuurwisselingen/schokken. Als je iets denkt te gaan Raku stoken is daarom ook een hoog gehalte aan chamotte nodig omdat het werkstuk zo uit de oven in de openlucht wordt gebracht. Een temperatuur verschil van ruim 800 graden! Een schaaltje van fijne draaiklei zou bij die behandeling uit elkaar spatten! Voor de huisjes gebruik ik klei met een fijne chamotte van 0.2mm.

Bakken
Het bakken van een werkstuk gaat in twee keer. Ongebakken klei (greenware) wordt nadat het echt goed droog is (bone dry) op 800-900 graden (bisquit) gebakken in een keramische oven. Nadat het is afgekoeld wordt het werk met glazuren of engobes (dunne klei met kleurstoffen) gekleurd en opnieuw gedroogd. Dan wordt het op 1100ºC of hoger gebakken. Soms krijgt het werkstuk nog een tweede of meerdere bewerkingen afhankelijk van de glazuren en doel van de artiest.
Om de hoogte van de temperatuur de regelen en de snelheid waarmee de temperatuur omhoog/omlaag gaat, heb je automaten in de handel die je tussen het stopcontact en de oven zet. Meestal stijgt de temperatuur met 100-150ºC per uur tot 900 of 1280 graden. Die twee temperaturen worden een poosje vastgehouden, dat noemt men pendelen. Zie grafiek hieronder. Het afkoelen gaat meestal volgens een natuurlijk proces: oven uit = afkoelien. Voor sommige glazuren of werkstukken is dat echter te onnauwkeurig en is een veel nauwkeuriger (duurdere) automaat nodig die in kleinere stapjes de temperatuur regelt.

voorbeeld stookcurve

Bovenstaand voorbeeld is voor bisquit bakken, de eerste bakbeurt. Hierna volgt het glazuren en dan opnieuw bakken. 

Glazuren

Glazuren geven de kleur aan het werkstuk (er zijn ook transparante glazuren). Het zijn stoffen op basis van silicaat (komt van o.a. zand), kleur pigmenten, metaal oxides en verschillende componenten die ervoor zorgen dat het glazuur tijdens de stook niet van het werk afdruipt. Glazuren kun je ook zelf maken, alles wat je nodig hebt is een nauwkeurige weegschaal en een aantal basisstofjes. Daarbij komt een engelen geduld goed van pas en veel zin om te experimenteren. Geheid komen er veel teleurstellingen. Totdat je de ideale combinatie van stofjes, de soort klei, stookcurve en werkwijze hebt gevonden, kunnen er jaren overheen zijn gegaan. Er kan daarna nog steeds van alles mis gaan.
De bestanddelen van glazuren worden eerst goed gemengd en op hoge temperatuur gebakken. Daarna in een kogeltrommel tot zeer fijn poeder vermalen. Dat wordt in water opgelost en op het object gespoten of gekwast (kwastglazuren). Er zijn bijna alle kleuren mogelijk, je hebt ook effect glazuren die bijvoorbeeld een metallic glans hebben, of glitter achtige dingen, twee kleuren effecten en wat al niet meer. De curve voor de glazuur stook ziet er ietsjes anders uit, heeft andere momenten van rust, maar komt er dicht in de buurt. Zij het dan dat de stook tot 1280ºC tussen de 12 en 15 uur neemt. Of soms met het afkoelen erbij wel een dag.


Voor wie helemaal tot hier is gekomen met lezen kan nu een beetje een idee hebben wat er allemaal bij komt kijken om een huisje, pot of schaal te maken. Je mag dan ook wel zeggen dat het een van de meest veelzijdige hobby's is die er zijn. Pak je het een beetje serieus aan dan vereist dat best wel enige studie van uiteenlopende onderwerpen. Vooral de voorstudie voor de Gaúdi huisjes was spannend. Net zo belangrijk is het om het veel te doen om handigheid en ervaring te krijgen. Het leuke is dat je voortdurend weer iets bijleert, is het niet over glazuren, dan wel over kleisoorten, architecten, Koreaanse vazen en ovens. Zelf kijk ik ook veel naar hoe anderen het doen via YouTube bijvoorbeeld. Een atelier van een pottenbakker loop ik nooit zomaar voorbij.